Jürgen Habermas is vanochtend op 96-jarige leeftijd overleden. Voor wie samenwerking tussen overheid en samenleving serieus neemt is dit een moment om even stil te staan.
Ik studeerde Sociologie toen ik voor het eerst met zijn werk in aanraking kwam. Het raakte me direct en is me sindsdien bijgebleven. Habermas liet ons zien dat democratie niet alleen draait om stemmen en besluiten, maar om de kwaliteit van het gesprek dat eraan voorafgaat. Een besluit is pas legitiem als het tot stand is gekomen via open, eerlijk en gelijkwaardig debat. Hij noemde dat 𝘤𝘰𝘮𝘮𝘶𝘯𝘪𝘤𝘢𝘵𝘪𝘦𝘧 𝘩𝘢𝘯𝘥𝘦𝘭𝘦𝘯.
Eén van zijn krachtigste inzichten is wat mij betreft de spanning tussen systeem en leefwereld. De leefwereld is de wereld van mensen: van gesprekken aan de keukentafel, van buurtverbanden, van gedeelde zorgen en dromen. Het systeem – de overheid en de markt – werkt via andere logica: regels, geld, procedures. Habermas waarschuwde dat als we niet oppassen het systeem de leefwereld domineert (koloniseert). En eerlijk gezegd: wie in participatieprocessen werkt, herkent dat meteen. Het moment dat enthousiaste ideeën en initiatieven van goedwillende inwoners kunnen stuklopen op de regels, procedures en loketten van een bureaucratische overheid.
Drie inzichten die ik dagelijks meeneem in mijn werk:
- Goed luisteren is niet alleen gewenst, het is een democratische voorwaarde.
- De mensen zijn er niet voor de overheid, maar de overheid is er voor de mensen. Oftewel: het systeem is niet belangrijker dan de leefwereld.
- Legitimiteit ontstaat niet door een handtekening van ‘de macht’, maar door het proces dat eraan voorafging.
Zijn werk is niet af. Dat is misschien wel de mooiste erfenis. Hij stelde vragen die wij nog steeds moeten beantwoorden. In gemeenteraden, tijdens participatieprocessen en aan gesprekstafels. Zoals: kan een besluit echt legitiem zijn als degenen die het raakt nauwelijks een stem hadden?
Zijn inzichten blijven het meer dan eens waard om aan te werken.
𝘏𝘦𝘣 𝘫𝘪𝘫 𝘦𝘦𝘯 𝘪𝘯𝘻𝘪𝘤𝘩𝘵 𝘷𝘢𝘯 𝘑ü𝘳𝘨𝘦𝘯 𝘏𝘢𝘣𝘦𝘳𝘮𝘢𝘴 𝘥𝘢𝘵 𝘫𝘦 𝘮𝘦𝘦𝘯𝘦𝘦𝘮𝘵?
