De warmtetransitie is een hot-topic: niet meer alleen als abstract beleidsdoel voor 2050, maar juist in gesprekken en keuzes in wijken en buurten. De landelijke overheid heeft op 9 december een belangrijke stap gezet: de Wet Collectieve Warmte (WCW) is aangenomen door de Eerste Kamer. Dit geeft richting in het maken van belangrijke keuzes. Het overstappen op collectieve warmte (zoals een warmtenet) wordt sterker gereguleerd, met meer publieke regie en meer bescherming voor inwoners.
Wat regelt de Wet collectieve warmte?
De Wet collectieve warmte (Wcw) vervangt de huidige Warmtewet. Het doel van de wet is om de warmtetransitie te bevorderen onder andere door de ontwikkeling van nieuwe warmtenetten makkelijker te maken, maar ook om de betaalbaarheid, betrouwbaarheid en duurzaamheid van collectieve warmte te bewaken. Dat gebeurt onder andere door gemeenten meer regie over de warmtetransitie te geven.
De kern van de wet bestaat uit vier onderdelen:
- Meer regie bij gemeenten
De Wcw legt de regie bij de gemeente. Collectieve warmte komt niet zomaar tot stand, maar alleen waar de gemeente daar bewust voor kiest. Dat doet zij door warmtekavels aan te wijzen: afgebakende gebieden waarin één warmtebedrijf verantwoordelijk is voor het transport en de levering van warmte. Zonder zo’n aanwijzing mag er geen collectieve warmte worden geleverd. - Publieke sturing op warmtebedrijven
De Wcw stuurt aan op publieke regie over warmtebedrijven. Aangewezen warmtebedrijven moeten voor een meerderheid in publieke handen zijn, zodat warmte nadrukkelijker wordt behandeld als een publieke voorziening in plaats van een vrije markt. Is er in de eerste ingroeiperiode van zeven jaar na inwerkingtreding van de wet nog geen warmtebedrijf met een publiek meerderheidsbelang beschikbaar, dan kan de gemeente tijdelijk ook een privaat bedrijf aanwijzen. - Bescherming van inwoners
Omdat overstappen bij een warmtenet meestal niet mogelijk is, scherpt de wet de positie van gebruikers aan: duidelijke voorwaarden, o.a. op het gebied van leveringszekerheid. - Een nieuw tariefstelsel
De koppeling met de gasprijs (niet-meer-dan-anders) wordt losgelaten. In fases gaat de warmterekening richting kosten gebaseerde tarieven, met een tarieflimiet om extreme uitschieters te voorkomen.
De wet treedt gefaseerd in werking. De precieze momenten worden in 2026 uitgewerkt via lagere regelgeving (het Besluit collectieve warmte en ministeriële regelingen).
De link met de Wgiw: route en uitvoering
De Wet collectieve warmte (Wcw) staat niet op zichzelf, maar hangt nauw samen met de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw), die naar verwachting op 1 juli 2026 in werking treedt (onder voorbehoud van het verdere wetgevingstraject). Waar de Wcw regelt hoe collectieve warmte wordt georganiseerd, gaat de Wgiw over waar en wanneer gemeenten stappen zetten richting aardgasvrij.
Met de Wgiw krijgen gemeenten het juridische instrumentarium om de warmtetransitie wijkgericht aan te pakken. Centraal staat het warmteprogramma: daarin leggen gemeenten vast welke buurten wanneer aan de beurt zijn, welke duurzame alternatieven in beeld komen en hoe dit past binnen de Omgevingswet. Dat warmteprogramma vormt de basis voor verdere besluitvorming in het omgevingsplan.
Kort gezegd: de Wgiw kun je zien als de routekaart voor de warmtetransitie, terwijl de Wcw de spelregels van de uitvoering vastlegt. Samen maken deze wetten de warmtetransitie concreter en daarmee ook minder vrijblijvend.
Wat levert dit op?
In veel gemeenten zien we dezelfde uitdagingen: huiseigenaren en woningcorporaties willen het beste voor hun huis, maar vinden het vaak lastig om keuzes te maken voor de lange termijn. Wanneer het gaat om verduurzamen, zoals isoleren, zie je snel resultaat en weet je wat het oplevert, terwijl bij de keuze voor een andere warmtebron (elektrisch via een warmtepomp of een collectieve oplossing) de gevolgen op de lange termijn nog niet altijd helder in beeld zijn. Huiseigenaren zijn daarom bezorgd over kosten, leveringszekerheid en betrouwbaarheid. Wanneer gemeenten keuzes maken over welke buurten/wijken er aangesloten zullen worden op een collectief systeem, wordt daarmee ook bepaalt wie kan aansluiten, hoe investeringen en kosten worden verdeeld en welke partij verantwoordelijk wordt voor een betrouwbare en betaalbare warmtevoorziening. Dat gaat niet alleen over techniek en organisatie, maar raakt ook het vertrouwen van bewoners in het proces en in de uitkomst. De Wet collectieve warmte kan hierin orde en duidelijkheid creëren. Dat is nodig om vooruit te komen.
Maar de wet alleen gaat niet zorgen dat de warmtetransitie succesvol verloopt: dat gebeurt alleen wanneer beleid, uitvoering en leefwereld elkaar echt ontmoeten. Ervaringen uit de praktijk laten zien dat juist wanneer deze keuzes gemaakt gaan worden, dat vraagt om een zorgvuldig, transparant proces. Hoe scherper het systeem juridisch wordt ingericht, hoe belangrijker het is dat mensen het proces kunnen volgen en zich erin herkennen. Dat vraagt om meer dan informeren als alles vastligt. Het vraagt om het vroege gesprek in de wijk: over betaalbaarheid, comfort, planning en keuzevrijheid. Over zorgen en kansen, oplossingen en nieuwe ideeën. Alleen zo kunnen de gemeente de wet gebruiken als versneller van deze transitie.
